Mantık
ve İnanç Uyum İçinde
MAİMONİDES
SİSTEMİ
Yazan : Yosef İbn
Aknin
Editörün Notu
: Maimonides'in ''Şaşkının Rehberi'' adlı kitabının fikri, Halep'te
oturan genç bir hayranının Rav Moşe'ye yönelttiği sorular yüzünden
ortaya çıkmıştır. İbn Akdid, bir taraftan Yahudi dinini, diğer taraftan
da pozitif ilmin prensiplerini öğrenirken, ortaya çıkan ve ruhunu rahatsız
eden tezatları ve karışıklığı gidermek için, yaşayan en büyük Yahudi
bilginine müracaat etti. Hayranının çağrısına cevap veren Maimonides,
arada bir, vakit ayırarak, ona Yahudi inancının temel problemlerini açıklayan
makaleler yollamaya başladı. Bu uygulamaya seneler boyunca devam etti. Şimdi
ise eser tamamlandı. Maimonides, okuyucularımızın faydalanması için, kitabının
prensiplerinin ve en önemli noktalarının Yosef İbn Aknin tarafından özetlenmesini
kabul etmiştir.
1. Felsefe
olarak Tora
Maimonides, öncelikle,
dini inançla felsefenin birbirinden ayrılmasına karşıdır. Bu prensip belki
putperest inançlarla bağdaşabilir, ancak İsrael dini ile kesinlikle bağdaşamaz.
Moşe'nin yasası yani Tora'nın kendisi, felsefedir, ancak halk tarafından
anlaşılabilmesi için halk diliyle yazılmıştır. Talmud'a göre : ''Tora'nın
dili, insanların dilidir.''
Felsefi
kavramların halk dilinde anlatımına örnek olarak, Kutsal Kitapta görülen
Tanrı'ya yönelik atıfları gösterebiliriz : Tanrı çeşitli ''insancıl''
özelliklerle donatılmaktadır. Örneğin
Tanrı'nın ''indiği'' veya ''çıktığı'', ''kızdığı'' veya ''pişmanlık
duyduğu'' zikredilmektedir. ''Şaşkının Rehberinde'' Maimonides, bu oluşum
hakkında oluşabilecek yanlış anlamalara engel olmak için, uzun uzun açıklamalara
girişir : Tora, bu konularda mecazi bir ifade kullanmaktadır. Tanrının hiçbir
fiziki bedeni olmadığı, Yahudi inancının ana prensiplerinden biridir.
2. Yaradan Tanrı
Maimonides,
antik Grek filozofu Aristo ile çoğu konularda hemfikirdir. Ancak, temel bir
noktada yolları ayrılır. Aristo da, Tanrı'yı, varoluşun ana sebebi olarak
kabul eder. Ancak dünyanın mutlak olan yoktan varoluşunu algılayamaz. Zira,
ona göre, hiçbir şey, fiziki bir neden olmadan oluşamaz.
Yahudilik ise
(der Maimonides) bize şunu öğretir : ''Başlangıçta Tanrı... yarattı...''.
İçinde yaşadığımız dünya, ilahi yaradılış prosesinin eseridir. Herşeyin
fiziki bir sebebi olması gerektiği, Aristo yasası, doğadaki olaylar ve tanıdığımız
dünya için geçerlidir (ilahi yaradılıştan sonra). Ancak, doğanın ve dünyanın
varlığı, ilahi bir başlangıç kıvılcımı olmadan düşünülemez.
Bazı insanlar
soruyor : Dünya yaratılmadan önce ne vardı ? Bu insanlar şunu anlıyamıyorlar
: Bu sorunun hiçbir anlamı yok. Çünkü zaman mefhumunun kendisi dünyanın
ortaya çıkışı ile birlikte yaratılmıştır.
Maimonides'e göre, Zaman, Mekan ve Hareket, birbirlerine sıkı sıkıya
bağlıdır ve aynı anda varolmuş ve anlam kazanmışlardır.
3. Tanrı
Konsepti
Kutsal Kitaba göre,
''Allah insanı kendi suretinde yarattı''. Şu soru hemen akla geliyor : vücudu
ve fiziki şekli olmayan, tamamen ruh olan Tanrı'ya, insan nasıl benzeyebilir
?
Maimonides, şöyle
cevap vermektedir :
Dünyanın yaradılışı
Tanrı'nın iradesinin eseridir. Özgürlüğün tecellisidir. Doğada ise özgürlük
yoktur. Doğada herşey, sonsuz bir sebep-sonuç zincirinin bir parçasıdır.
Doğa kuralları hür iradeye meydan vermez, yeni zincirlerin yaratılması mümkün
değildir. Güneş ve yıldızlar gibi önemli uzay varlıkları dahil,
evrendeki yaratıkların hiçbirinin, kendi kendine düşünme becerisi yoktur :
insanoğlu hariç. Bu açıdan insan doğaya göre daha üstün bir konumdadır.
Bu da insan ruhundaki ilahi kıvılcımdır. İşte bu, ''Allah'ın insanda
tecelli eden suretidir''.
Aristo, ilahi
iradeyi ve dolayisiyle hür iradeyi reddeder. Maimonides için ise, kaynağını
ilahi özgürlükten alan insan özgürlüğü, insan ruhunun vazgeçilmez bir
parçasıdır.
4. Manevi Boyut
İnsan ruhunun,
''doğa yasaları tarafından kısıtlanmamış hürriyeti'' temel gerçeği
olmasaydı, insanlar arasındaki ilişkilerde maneviyat ve tarihi süreç
varolamazdı. İnsanın içinde sessizce yatan ilahi niteliklere erişme
becerisini bize ancak Tora açıklamaktadır. Tora bizim ruhumuzu harekete geçirir, aklımızı çalıştırır, ve bu şekilde dünyayı ve
Yaradanı tanımamızı sağlayarak, iyi ile kötüyü birbirinden ayırmamıza
yardımcı olur.
Eflatun ve
Aristo'nun bu kadar dikkatle tasarlanmış politik ve sosyal sistemleri neden
çökmüştür ? Çünkü sadece akıl ve yasalara bağlı kalmışlar, insan
ruhunun özgürlüğünü hiçbir şekilde dikkate almamışlardır.
5. Kehanet
Maimonides'in
sistemi, bir yere kadar mantıksal bir yaklaşımdır. Daha önce hiçbir Yahudi
bilgininin yapamadığı şekilde, ilim ve felsefeye değer verdiğini ifade
eder. ''Eğer gerçeği arıyorsan, git, alimleri ve filozofları araştır.''
Ancak ''doğru olan şudur ki'' mutlak doğru, doğada bulunmamaktadır. İnsan
ruhu, insan vücudunda hapis kaldığı müddetçe de, insanın kısıtlı beyin
gücü, doğadan öte fikirleri kavramakta zorlanacaktır.
Kehanet unsuru işte
burada devreye giriyor.
Kehanet ve
vahiy, yani ilhamla gelen anlayış, Tanrının insanlara yönelttiği bir lütuftur.
Ancak bu derecedeki bir ruh hali ve manevi seviyeye ulaşmak isteyenlerin
kendilerini entelektüel ve moral açıdan hazırlamaları gerekmektedir.
Farklı bir şekilde anlatmak istersek : Peygamber aynı zamanda filozof
olmalıdır. Ancak, her filozof peygamber değildir. Veya : Akıl ve bilgi, bilim ve mantık, insanı Tanrıya götüren yolun parçası
ise, kehanet de, Tanrıyı insana götüren yolu ifade eder.
6. Yaşam Şekli
Temelde
Maimonides iyimserdir. İnsanlığın kurtuluşunun kendi kendine olacağına
olan inancından değil de, tam aksine, insanın kendini ve çevresini geliştirerek,
kendini de kurtaracak güce sahip olduğuna inandığı için.
Bu yüzden de
Maimonides insan eğitimine çok önem verir. Eğitimin doruğuna da, Kutsal
Kitabın prensiplerini (mitzvot) uygulayarak ve düzgün bir hayat yaşayarak,
yani Yahudi yasalarına (halaha'ya) göre hareket ederek ulaşılabilir.
Çoğu insanlar tek başlarına ''ruhları için neyin iyi olduğunu''
saptayamadıkları için, birinin onlara doğru yolu göstermesi gerekmektedir.
Hasta bir adam nasıl vücudunu bir hekime teslim edecekse, hekim de ilaç
marifetini kullanarak onu iyileştirecekse, aynı şekilde Peygamber veya Bilge
insan da, ruhu ile ilgili hastalıklara çare bulacaktır. Burada kullanılan reçete,
Tora, ilaçlar ise mitzvot'tur.