Yemek Odası

Neşeli Yahudi bayramlarının kısa bir özeti: Bizi yok etmeye çalıştılar, biz kazandık.  Öyleyse yiyelim!

Özel bir sofranın etrafında toplanılmayan bir bayram ya da aile kutlaması yoktur.  Belki de bu Yahudilerin bir ulus olduğu zamanlara uzanır.  Tanrı dedi ki: “Sizi esaretten kurtaracağım.  Bu gece ilk doğan Mısırlıların ölümünden hemen sonra gideceksiniz.  Ama önce oturun ve seder’in tadına varın.  Böylece Mısır’dan çıkışı her zaman özel bir neşe ile hatırlayacaksınız.” 

Yemek ailenin birlikte olmasına olanak tanır.  Birbirlerini gerçekten sevenler arasında sohbeti destekler.  Bir kahve molasından fazlasıdır.  Evde Tanrı’nın kutsadığı yiyecekleri ve aile sıcaklığını tadarak geçirilen bir zamandır.

O halde şimdi yemek odasına girelim.  Ve tipik Yahudi annenin her zaman dediği gibi “afiyet şeker olsun.”

Dur, daha yeme!

Ne kadar aç olduğunuz ya da yiyeceklerin ne kadar iştah açıcı göründüğü umurumda değil.  Önce çok önemli bir şey yapmadan yemeklere saldıramazsınız.  Yahudi kanununa göre şükran duası okumadan bir lokma bile alamazsınız.  Aksi halde Talmud sizi çalmakla suçlar.  Nedeni sadece Tanrı’nın bize armağanlarını vermesi ve karşılığında minnetimizi istemesi değil, evrenin harikalarını kabul etmemizi de istemesidir. Şükranlar bize bir mucizeler dünyasında yaşadığımızı hatırlatmak içindir.

Mucizeleri hakkınızmış gibi görmeyin

Midraş bize ekmek için kutsamanın “Bize topraktan ekmeği getiren Sen Tanrımız, Evrenin Kralı kutlu ol” sözcüklerinin ilk ne zaman söylendiğini anlatır.

Mısır’dan çıkan Yahudiler, yemekleri olmadığı için umutsuz bir şekilde çölde dolaşıyordu.  Tanrı dualarına bir mucize ile cevap vereceğini söylemişti.  Gerçekten de ertesi sabah uyandıklarında Yahudiler kamplarının her yerinde gökten yağmış olan ekmekler buldu.  Yahudiler buna man dedi: gökten yağan man. 

Bu mucizeden ötürü ne kadar etkilendiklerini tahmin edebilirsiniz.  Aynı şey ertesi gün de tekrarlanınca yine şaşırdılar.  Günler haftalara, haftalar aylara dönüştü, man gündelik yaşamlarının bir parçası, rutin bir olay gibi beklenen ve kabul edilen bir olgu oldu.  Yahudiler kırk yıl boyunca man’larını aldı.  Derken vaat edilen toprağa girme zamanı geldi.  Eski neslin yerini, uzun bir zaman önce normal ekmek yediklerini unutmuş olan bir nesil aldı.  Moşe Yisrael’de ekmeğin gökten yağmayacağını söylediğinde şaşırdılar.  “Ne yiyeceğiz?  Ekmeğimizi nereden bulacağız?”

Moşe özenle onlara ne yapmaları gerektiğini açıkladı: “Toprağa tohumlar ekin ve buğday yetiştirin.”  Şaşırdılar.  “Toprağa tohum mu ekelim?  Toprağa bir şey koyarsak çürür.  Bize nasıl böyle bir şey söylersin?”

Moşe onlara buğday yetiştirmek, tanelerini toplamak, un ve ekmek yapmak için bütün zirai süreci tarif etmeye devam etti.  Yahudiler her aşamada kuşkuluydu.  Ekmek gibi leziz bir şeyin toprağın kendisinden gelmesi onlara olanaksız görünüyordu.  

Ancak vaat edilmiş toprağa girdiklerinde kendilerine söyleneni yaptılar.  Tıpkı Moşe’nin dediği gibi oldu.  Tohumlar bozulmadı.  Topraktan yiyebilecekleri taneler çıktı.  Yeni nesil şaşkınlıkla baktı ve dedi ki: “Gerçek bir mucizeye tanık olduk.  Aptallar ekmeğin gökten yağdığını zanneder.  Ama biz şimdi ekmeğin topraktan gelen bir şeyden yapıldığına tanık olduk.”

Bu “doğaüstü” mucize karşısında içgüdüsel bir şekilde bağırdılar: “Ekmeği topraktan getiren Sen Tanrımız, Evrenin Kralı kutlu ol.”

Topraktan gelen yiyeceğin büyük bir mucize olduğunu göremememizin tek nedeni buna öylesine alışmış olmamızdır ki artık hakkımız gibi görüyoruz; bunu sadece doğanın bir parçası gibi algılıyoruz.  Kutsamanın amacı içimizde bir şaşırma ve şükran duygusu oluşturmaktır.  Etrafınıza bakın, Tanrı’nın sizin için her gün mucizeler yapması karşısında içiniz neşe dolacaktır. 

Yemek odasında her tür yiyecek için bir kutsama vardır.  Dini gereklilikleri yerine getiren bir Yahudi meyve ve sebze, et ve balık, tatlı ve pastaların her biri için bir kutsama bilir.  Bu kadar farklı kutsamaları hatırlamak zor mu geliyor.  Buna değmez mi?  Doğru kutsamayı söyleyin, o zaman yemeğe başlayabilirsiniz.

Yahudi penisilini

Herkesin kendi favori yiyeceği vardır ama genellikle hiçbir konuda fikir birliğine varamayan Yahudilerin hemen hepsi, tavuk çorbasının her şeyin çaresi olduğunu kabul eder. Tavuk çorbası Yahudi penilisinidir, muhtemelen de Yahudilerin neden Avraam’ın zamanından beri hayatta kaldığını açıklar. 

Geleneksel olarak her Şabat yemeğinde sunulan bu “ilacın” sırrı nedir?  En yeni bilimsel bulgular etkinliğini teyit etse de kimse daha sırrını çözememiştir.  İsterseniz plasebo deyin.

Her mevsim için özel yiyecekler

Yahudi mutfağını ünlü kılan diğer yemekleri öğrenmek için bir yemek kitabına ihtiyacınız olacak.  Bu arada Yahudi takviminde özel günlerle özdeşleşen yiyecekleri gözden geçirelim.  Genellikle tarihteki o özel günü hatırlatmaları açısından, sunuldukları vesilelerle bir bağlantıları vardır. 

Şabat

§         Hala, özel örgü ekmek Şabat’ın kutsallığını simgeler.

§         Cuma akşamları çoğunlukla balık sunulur çünkü balık doğurganlığın simgesidir ve o gece cinsel ilişkide bulunmak desteklenir.  Gaya kon avramilas (erikli gelincik balığı) ya da yumurta ve limonlu bir mezgite ne dersiniz?  

Bayramlar

§         Roş Aşana’da elma reçeli yemek adettendir çünkü reçel tatlıdır ve tatlı bir yıl olması için dua ederiz. Sofraya iki bütün ekmek, balık başı ve tuz yerine şeker koymak bir gelenektir. 

§         Yom Kipur oruç tutulduğu için doğal olarak bu güne özgü yemekler yoktur.

§         Sukot meyve ve sebzelerin, özellikle de üzüm ve narın sahneye çıktığı bir bayramdır. 

§         Hanuka’da bilinen nedenlerden ötürü (yağ mucizesini hatırlıyor musunuz?) yağda kızartılan yiyecekler ön plana çıkar.  Kaymaklı lokmalar, cevizli boretikaslar bol miktarda tüketilir.

§         Tu bişvat diğer adıyla “Beraha de la Frutas” tarımsal takvimin ilk günü olarak kabul edilir.  Bu günde yeni ağaç fidanlarının dikilmesi gelenekselleştirilmiştir.  Tarım ürünlerinin topraktan, ağaçtan ya da bağdan yetişmesine göre ayrı ayrı kutsandığı bu bayramda buğday ve arpadan yapılmış yiyecekler, üzün, incir, nar, zeytin, hurma gibi meyveler yenir. 

§         Purim’de çocukken kırmızı beyaz sepetlerin içinde meyve şekerleri yememiş olanımız var mıdır acaba?  Dedos de Aman (Aman’ın parmağı, içinde ceviz ve şeker bulunan parmak şeklinde borekitaslar) bu bayrama özgü bir tatlıdır.

§         Pesah’ta matsa’dan yapılan yemeklerin yanı sıra, pırasalı ve ıspanaklı yassı börekler, patates ve ıspanakla hazırlanan esfongos, bimuelos seder’in yıldızlarıdır. 

§         Şavuot sütlü tatlılarıyla ünlüdür. 

§         Teşa be Av’dan önce yumurta yemek gerekir çünkü yumurta yeniden doğuşu simgeler.  Yumurtanın sürekli oval şekli bize hayat gerçeğini hatırlatır. 

Ya yemekten sonra?

Dindar Yahudiler için yemek başladığı şekilde bitmelidir: kutsama ile.  Yemekten sonra yapılan şükran duası, yemeden önce yapılandan çok daha önemlidir.  Aç olduğunuzda yemek üzere olduğunuz gıda için Tanrı’yı kutsamak zor değildir.  Kişinin gerçek sınavı karnı doyduktan sonra başlar.  “Ve yiyeceksin ve doyacaksın ve Tanrı’nı kutsayacaksın” (Devarim 8:10).  Minnet ruhani açıdan kişiyi ihtiyaçtan daha da çok etkilemelidir. 

Ancak Yahudiler yemeğin sonunda şükretmeden önce büyüleyici bir kuralı yerine getirir.  Bütün bıçaklar sofradan kaldırılır çünkü tıpkı kılıçlar gibi bıçaklar da savaş ve şiddetin simgeleridir.  Tanrı Bet -Amikdaş’daki mizbeah’ın (sunak) inşası için talimat verdiğinde, insanlar arasına barış getiren bu kutsal nesnenin taşlarının kesilmesi için bıçak ya da kılıç kullanılmamasında ısrar etmiştir.

Yemeğimizi yediğimiz masa, Tanrı’nın bir sunağı gibidir,orada  tükettiğimiz gıda bir kurbana benzer addedilir.  Hayvanlar gibi yemeyiz, ruhlarımızın haznelerini besleriz.  Bu yüzden yemek odası bir restoran gibi değil, Yahudilerin yemeklerini yiyip içtikleri şekille bile Tanrı’ya taptıkları mini bir mabet gibidir.