Romalı tarihçi Tasitüs Yahudileri “çocuk öldürmeyi suç addeden alçakça önyargıları” yüzünden yermişti.  Çocukların feda edilebilir görüldüğü bir dünyada Yahudilik Tora’nın, çocuğun insanın en değerli hazinesi olduğu görüşünü ilan etti.  İlk Yahudi olan Avraam karısı Sara’nın kısır olduğunu anlayınca “Tanrım, çocuksuz gideceğimi görünce bana ne vereceksin?” diye bağırmıştı.  Çocuklar bir yük olabilir ama aynı zamanda büyük bir kutsamadırlar. 

Önceki bölümde Yahudiliğin seks hakkındaki görüşlerini okudunuz.  Şimdi anne baba ve çocuk ilişkileri hakkında neler söyleyeceğini görelim.

Çocuk yetiştirmenin kolay olmadığını herkes bilir.  On yedinci yüzyılda yaşamış olan Rochester Kontu John Wilmot şöyle demiş: “Evlenmeden önce çocuk yetiştirmek hakkında altı teorim vardı.  Şimdi altı çocuğum var ama hiçbir teorim yok.”  Her şeyin cevabını bilen kimse yoktur, kusursuz çocuk olmamasının nedeni de kusursuz anne baba olmamasıdır.  Ancak en azından mümkün olduğunca iyi anne babalar olmaya çalışabiliriz.  En iyi yollardan biri ise geçmişten ders almaktır.  Dinlerin en eskisinin kuşkusuz değerli sezgileri vardır. 

Bebeği yetiştirmek

Bir çocuğun biyolojik doğumundan sorumlu olmak yeterli değildir.   Anne baba olmak aynı zamanda eğitmek, yetiştirmek, öğretmek, bir varlığın toplumun değerli bir üyesi olarak gelişmesi için sorumluluk almak demektir.  Yahudi geleneğince tüm insanların en bilgesi kabul edilen Kral Şlomo şöyle demişti: “Bir çocuğu gitmesi gereken yolda eğitin, büyüdüğü zaman o yoldan ayrılmayacaktır” (Güzel Sözler). 

Çocuklar kil gibidir, şekillendirilmeyi beklerler.  Anne babalar ise çocuklarının geleceğini büyük ölçüde belirleyen heykeltıraşlardır.  Tora On Emrin bir bölümünde Tanrı’nın “anne ve babanın günahlarını üçüncü ve dördüncü nesillere kadar çocuklarında cezalandıracağını” öğretirken kastettiği budur.  Yaptığımız hataların kalıcı sonuçları olabilir.  Madalyonun diğer yüzü ise çocuklarımızı olumlu yönde etkileyebileceğimizdir. 

Amerikalı psikolog Profesör John B. Watson (1878-1958) şunları yazmıştı: “Bana yarım düzine sağlıklı çocuk ve onları yetiştireceğim kendi dünyamı verin, her birini hoşunuza gidecek insanlara dönüştüreceğimi garanti ederim.”  Fazlasıyla kendinden emin ve gerçekçilikten uzak mı?  Kuşkusuz öyle. 

Yahudilik başarıyı garanti etmez, sonuçta çocukların özgür iradesi en büyük çabalarımızı bile boşa çıkarabilir ama inancımız denememizi gerektirir.  “Ve çocuklarına öğreteceksin...”  Her öğretmenin anne ya da baba olması şart değildir ama her anne baba öğretmendir. 

Ne zaman başlamalısınız?

Rivayete göre beş yaşındaki bir çocuk annesi bir kadın Sigmund Freud’u görmeğe gitmiş.  Çocuk geliştirme alanındaki uzmanlığını duymuştu.  “Lütfen bana söyler misiniz” demiş “çocuğumun eğitimine başlamanın en iyi zamanı nedir?”.  “Çabuk eve dönün” diye cevap vermiş Freud “en iyi beş yılı zaten kaçırdınız!”

Freud’un cevabının Yahudiliğinden etkilenip etkilenmediğinden emin olamayız ama farkında olsun olmasın, Freud kaynağını Yahudi geleneğinden alan bir fikri dile getirmişti.

Talmud bize, Talmud bilgini Rabi Yeoşua ben Hananya’nın annesinin, Tora’nın sözcüklerine aşina olması için onu nasıl beşiğinde yeşiva’ya götürdüğünü anlatır.  Rabi’ler bunun çocuğun Yisrael’in en büyük insanlarından biri olmasında önemli bir rol oynadığını kabul eder. 

Tora’nın kendisi de benzer bir fikri belirtir.  Devarim Kitabı der ki kral yedi yılda bir tüm halkın huzurunda bütün Tora’yı okumalıdır.  Bu yapılması gereken bir mitsva idi.  Kanun “kadın, erkek, çocuk, hatta bebeklerin” bu dini ayine katılmasını şart koşuyordu.

Tora’yı daha anlayamayan bir çocuk için bunun manası ne olabilirdi?  Mistikler törenin zeka üzerinde değil ama ruh üzerinde etkili olduğu cevabını verir.  Freud okulu psikologları şuuraltı üzerindeki etkiden söz edebilir.  Başka yorumcular ise Tora öğretisine göre çocukların ruhani eğitimi söz konusu olduğunda, hiçbir zaman çok erken değildir demekle yetinecektir. 

Harfleri balla öğrenmek

Çocuğunuza İbrani alfabesi alef-bet’i nasıl öğretmeye başlarsınız? Uzun yıllar gerisine uzanan ve bildiğimiz kadarıyla laik eşdeğeri olmayan güzel bir gelenek vardır.  Harfler bir kâğıt üzerinde özenle balla şekillendirilir.  Çocuğa harflerin nasıl okunacağı sırasıyla öğretilir, sonra da sayfayı yalamasına izin verilir.  “Görüyor musun çocuğum” der öğretmen “harfler ne kadar tatlı.  Oluşturdukları sözcükleri tattığın sürece sana neşe verecekler.”  Yahudiler işte bu şekilde Tora’yı çocuklar için tatlı hale getirdi.

Gözünüzde yalvaran küçük çocuklar canlandırabiliyor musunuz? “Lütfen biraz daha ödev yapayım, açım!”

Nasıl iyi anne baba olunur?

Yahudiliğin can alıcı kavramları Tora, Talmud ve Yahudi bilginlerin önemli eserlerinden kaynaklanır.  Her şeyi içermemekle birlikte aşağıda verilenlerle iyi bir başlangıç yapmak mümkündür:

§         Çocukların bol sevgiye olduğu kadar disipline de gereksinimi vardır.  Kral David, oğlu Avşalom’a karşı sert olmadığı için Tora’da eleştirilir.  Hiçbir sınırlama öğretilmeyen oğul sonunda babasına başkaldırdı ve onu öldürmeye yeltendi.  Bir çocuğu gerçekten sevmek, bazen “hayır” diyebilmektir.  Sevgisiz disiplin acımasızdır ama disiplinsiz sevgi de zararlıdır. 

§         “Bir erkek hiçbir zaman çocuklarında ve evinde yaşayanlarda kuvvetli bir korku uyandırmamalıdır” der Babil Talmudu.  Şabat günü bir şişe kıran küçük bir çocuğun hikâyesini anlatır.  Büyük bir öfkeye kapılan baba az sonra onu döveceğini söyler.  Çocuk intihar eder.  O zaman rabi’ler bir kanun çıkarır: Hiçbir anne baba çocuğunu fiziksel ceza ile tehdit etmemelidir. 

§         Disiplinin anlamlı olması için kötü davranışı hemen izlemesi gerekir.  Örneğin yaramazlık yapan bir çocuğa Yahudi annenin “Akşama baban gelsin görürsün” demesi yasal değildir (Şulhan Aruh). Elinizi sobanın üzerine koyar ve hemen acı çekerseniz bunu bir daha yapmamanız gerektiğini öğrenirsiniz.  Acı eylemle özdeşleşir.  Çocuğu cezalandırmak için beş saat boyunca beklerseniz yapılan işle disiplin arasında bir bağlantı kalmaz.  Hiçbir şey elde edemezsiniz.

§         Bir çocuğu diğerlerinden daha çok gözetmek öylesine kötü bir şeydir ki Yahudilerin sürgüne gitmesine bile yol açmıştır.  Yosef ve ağabeylerinin hikâyesini hatırlıyor musunuz?  Ağabeylerinin Yosef’ten nefret etmesinin bir nedeni vardı.  Babaları Yaakov ona bol renkli bir giysi vermişti.  Kendi babanız size karşı ayrımcılık yaparsa ne hissedersiniz?  Babanın bu kayırması kıskançlığa yol açtı ve kıskançlık ağabeylerinim Yosef’i satmasına yol açtı.  Sonunda Yahudiler kendilerini Mısır’da esir buldu.  Kimin suçu yüzünden?  Rabi’ler suçun bir kısmını Yaakov’a yüklemeye tereddüt etmez.

§         “Söyle ve yap” iyi bir anne babalık örneğidir.  Söyle ama yapma, ikiyüzlülüğün ötesinde, sadece aptallıktır.  Çocuklarınıza her zaman doğruyu söylemeleri gerektiğini söyleyip sonra da sinemada gişedeki kişiye on iki yaşın altında olduklarını söyleyemezsiniz.  Sözleriniz ve eylemleriniz onlara rehberlik etmelidir. 

§         Midraş Yahudiler altın buzağıya taparak günah işledikten sonra Moşe’nin onları yok etmemesi için Tanrı’ya nasıl yalvardığını anlatır.  “Ama bunun olmasına Sen sebep oldun Tanrım.  Onların çok fazla altına sahip olmasına izin verdin.  Oğluna sınırsız altın, mücevher ve değerli taşlar veren (günümüzde bunların yerine limitsiz bir kredi kartı diyebiliriz) ve ahlaksız evlerle dolu bir yere gitmesine izin veren bir baba düşün.  Bu oğul günah işlemeyip de ne yapsın?”  Midraş’a göre Tanrı suçun kısmen Kendisine ait olduğunu kabul etti ve Yahudileri affetti.  Çocuklarınıza vermek iyi bir şeydir.  Aşırı miktarda vermek çocuğu günaha teşvik etmektir.

§         Çocuklar insandır.  Küçük insanlar.  Yahudilik insanlara herkesin önünde hakaret etmeyi yasaklar ve bu çocukları da içerir.  Yahudilik başkalarının fikrine saygı göstermenizi ister, bu da çocukları da içerir.  Yahudiler genç ya da yaşlı, kimsenin gururunu kırmamanızı talep eder.  Kişinin yaşı, saygısızlığı hak etmesi için neden değildir. 

§         Tora’da “çocuğu” ele alan bir bölüm vardır.  “Babasının ve annesinin sesini dinlememe” günahından ötürü cezalandırılır.  Talmud der ki Tora “sesini” sözcüğünü vurgular çünkü çocuk ancak anne ve baba ona bir ağızdan konuşursa suçludur.  Eğer anne baba birbiriyle çelişirse çocuk karışık mesajlar alır ve itaat etmezse bu onun suçu olmaz.  Saygı isteyen anne baba saygıyı hak etmelidir, başta ve öncelikle birbirlerine saygı göstererek.  Hasidik bir ustaya “Bir babanın çocukları için yapabileceği en önemli şey nedir?” diye sormuşlar.  İşte cevabı: “Annelerini sevmek ve ona saygı göstermek.”

Tanrı bunun kolay olacağını hiç söylemedi

Kurallar kolay değildir.  Birçok psikologun ileri sürdüğü gibi bunu daha da zorlaştıran birçoğumuzun daha çocukluktan yeni çıkmışken anne baba olmasıdır.  Ancak zorluklarının yanı sıra potansiyel büyük ödülleri de vardır.  Yahudilik kılavuzluğuna rahatlatıcı bir mesaj daha ekler: Deneyin ve Tanrı’nın yardımıyla başaracaksınız.

Anne ve babana saygı göster

Sarsıcı bir düşünce: Sadece çocukların hakları yoktur.  Anne ve babanın da hakları vardır.  On Emir sadece çocuğun anne ve babasına karşı zorunluluklarını vurgular.  Nedeni muhtemelen basittir.  Anne babanın çocuklarına bakmak için emre ihtiyaçları yoktur.  Bu doğal ve içgüdüseldir.  Oysa çocukların anne ve babalarına saygı göstermenin ilahi bir zorunluluk olduğu konusunda sık sık uyarılması gerekir. 

Rabi’ler uzun zaman önce Tora’nın çocuklara anne babalarını sevmeyi emretmediğini fark etmiştir.  Bir duyguyu emretmek zordur.  Tora’nın çocuktan beklediği, ona hayat veren ve kendine bakacak duruma gelinceye kadar ona bakanlara karşı nasıl davranacağıdır. 

Ne yazık ki bir zaman gelir ve roller değişir.  Anne ve babanın çocuklarının bakımına ihtiyacı olur.  Bir Yidiş atasözü bu durumu gayet iyi bir şekilde dile getirir: “Bir anne ve on çocuk kolaydır.  On çocuk ve bir anne imkansızdır.”  Anneler çocuklarına kolaylıkla bakabilir ama çocuklar yaşlı annelerine bakmayı zor bulur.  Saygı “seni seviyorum” sözcüklerinden fazlasını gerektirir.  Hak sahibi olma çağında, Yahudiliğin yaptığı gibi anne ve babanın da hak sahibi olduklarını vurgulamak gerekir.

Önce sevgi, sonra para

Yahudi kanunu der ki: “Saygı anne babaya yiyecek, içecek ve giysi sağlamak; onların eve girmesine ve evden çıkmasına yardım etmektir (yani onlara sosyal temas olanakları sağlamak)” (Babil Talmudu, Kiduşin 31b).  Talmud saygının parasal destekten fazlasını kastettiğini açıkça belirtir.  Filistin Talmud’unun bu dikkat çekici bölümünü okuyun (Kiduşin 1:7):

Biri babasını besili tavuklara besleyebilir ve cehenneme gidebilir, bir başkası babasını bir ayak değirmeninde çalıştırabilir ve cennete girebilir.

Babasını besili tavuklara besleyen bir kişi nasıl cehenneme gider?  Bir zamanlar babasını besili tavuklarla besleyen bir adam varmış.  Bir gün babası ona sormuş: “Oğlum bu tavukları nereden buldun?” “Moruk, kapa çeneni ve ye” demiş oğlu “tıpkı köpekler yerken sustukları gibi.”  Böyle bir adam babasını besili tavuklarla besler ama cehenneme gider.

Babasını değirmende çalıştıran bir adam nasıl cennete gidebilir?  Bir zamanlar değirmende çalışan bir adam varmış.  Kral değirmencilerin onun için çalışmasını emretmiş.  Adam da babasına demiş ki: “Baba, sen burada dur ve ben kral için çalışırken sen değirmende benim yerime çalış.  Eğer işçilere lanetler okunacaksa, senin değil, benim üzerime yağsınlar.  Dayak atılacaksa, beni dövsünler, seni değil.”  Böyle bir adam babasını değirmende çalıştırır ama yine de cennete gider.

Önemli olan anne babanız için ne yaptığınız değil, nasıl yaptığınızdır.  Huzur evinin parasını ödeyin ama onlara saygısızca davranın; ne yaparsanız yapın, hiçbir değeri yoktur.  Onlara iyi davranın, saygı gösterin, maddiyat veremeseniz bile Beşinci Emri yerine getirirsiniz.

Ödülünüzü alacaksınız

On Emir’de sadece bir emir için Tora’da ödülden söz edildiğini hiç fark ettiniz mi?  “Anne be babana saygı göster ki dünyadaki günlerin uzun olsun.”  Uzun ömür sadece bu kanunu yerine getirenlere söz verilir, diğerlerine değil.  Neden diye sorar yorumcular.  

Cevap şudur.  Belki Tora ilahi bir ödülü değil de doğal bir sonucu kastediyordur.  Cennette ne olacağından hiç söz edilmemektedir.  Bunu ancak bu dünyadan ayrıldığımızda öğreneceğiz.  Ama bir şeyden emin olabiliriz.  Anne ve babanıza saygı gösterirseniz çocuklarınız bunu görecek ve kendi davranışlarında örnek alacaklardır.  Yaşlandığınızda size kendi yaşlılarınıza davrandığınız gibi davranmaları gerektiğini anlayacaklardır.  Böylece uzun bir ömre sahip olacaksınız çünkü çocuklarınız bunu sağlayacak. 

Tora anne babaya saygı karşılığında uzun bir ömür vaat eder.